تنوع زیستی در هر منطقه ای تضمین کننده‌ی سلامت و پایداری محیط زیست آن منطقه به شمار می‌رود. امروزه عوامل متعددی تنوع زیستی را تهدید می‌کند. کاهش تنوع زیستی سبب شده تا دانشمندان به مطالعه اثرات تغییر در تنوع زیستی از نقطه نظرهای اجتماعی، اقتصادی و محیط زیستی بپردازند، بدین سبب که حفاظت از تنوع زیستی عامل مهمی برای پشتیبانی از تداوم حیات انسان تلقی می‌شود. از این رو زمانی که بومیان هر منطقه از درآمد حاصل از منابع طبیعی و حیات وحش برخوردار شوند، به نوعی زندگی خود را وابسته به حفاظت از منطقه خود می‌دانند و بدین ترتیب انگیزه‌ی بیشتری در حفاظت از آن خواهند داشت.

ارتقاء سطح حفاظت از تنوع زیستی که عمدتا گونه های بارز و مشخص را در بر می گیرد، به سطوح تنوع زیستی که همه زیستمندان زیستگاهها را در بردارد، تحولی اساسی در بینش بینی محیط زیستی جامعه جهانی بشمار می آید. که بشر را به درک صحیح و علمی از ساختار، کارکرد، سرشت ارگانیک یگانه طبیعت و اجزاء آن در مفهوم اکوسیستمی نزدیکتر می کند. هر یک از گونه های گیاهی و جانوری منبع ژنتیکی منحصر بفردی محسوب می شوند. این گونه ها مانند کلیدی در راه پیشرفت آینده بشر بشمار می آیند و با از دست رفتن هر یک از آنها گزینه ای از امکانات بشر کم می شود. در واقع نابودی گونه ها به مثابه خلع سلاح شدن انسان در برابر مخاطرات عظیمی است که در آینده گرفتار آن خواهد شد.

در واقع عوامل حیاتی و غیر حیاتی هر اکوسیستم پایه های تشکیل دهنده آن نظام بشمار می آیند، تاروپود حیات در داخل این بافت پیچیده و شگفت انگیز از طریق پیوستگی و ارتباط متقابل تامین می شود. لذا بهره وری نادرست و تخریب طبیعت و به تبع آن انقراض گونه های جانوری به منزله کاهش تنوع زیستی، تخریب روابط متقابل عوامل زنده با یکدیگر و فروپاشی نظام پیچیده یک اکوسیستم به شمار می آید.

از سوی دیگر بالا بودن سرعت و وسعت تغييرات (ساختاري و فرايندي) در سيماي سرزمين ناشي از فعاليت هاي مخرب انسان، برنامه ريزان را با مشكل مواجه ساخته است. اين در حالي است كه اکولوژی سیمای سرزمین به عنوان دانش مسئله محور می تواند نقش مهمی در بررسی این تغییرات ایفا نماید. به این معنی که با استفاده از این رهیافت از طریق شناسایی عوامل ساختاری و جریانات و فرآیندهای اصلی و عوامل مخرب در سیمای سرزمین، می توان به درک مناسبی از ارتباطات و پویایی های سرزمین به منظور استفاده در برنامه ریزی و مدیریت و پایش این تغییرات دست یافت.

از مهم ترین فرآیندهای فضایی منجر به بروز تغییر در سیمای سرزمین، از هم گسیختگی است.این فرآیند که از بارزترین تهدیدات تنوع زیستی جهان محسوب می شود، منجر به تبدیل پوشش یا زیستگاه خاص به قطعات کوچکتر و دارای ارتباط کمتر و در نتیجه کاهش پایداری و زیست پذیری آنها می شود. از هم گسيختگي، يكي از مهم ترين فرايندهاي فضايي منجر به بروز تغيير در سيماي سرزمين و تنوع زیستی است كه شامل تبديل پوشش يا زيستگاهي خاص به قطعات كوچكتر و داراي ارتباط كمتر و كاهش پايداري و زيست پذيري آنهاست. از مهم ترين عوامل بروز از هم گسيختگي در زيستگاهها و پوشش هاي طبيعي، جاده ها هستند. حضور جاده ها در مناطق حساس زيستي، بخصوص مناطق تحت حفاظت، كاهش ارزش ها و كاركردهاي مؤثر اين گونه مناطق را به همراه خواهد داشت كه از بارزترين نمونه هاي آن در كشور ايران، حضور جاده در پارك ملي گلستان است. يكي از متريك هاي مناسب براي كمي سازي فرآيند از هم گسيختگي، اندازة مؤثر شبكه است كه نشان دهندة احتمال اتصال بين دو نقطه در سيماي سرزمين و جدا نشدن آنها به وسيلة موانع ساختاري بوده و براي بررسي تأثيرات ناشي از جاده ها مناسب است.

حفظ و بهبود پیوستگی اکولوژیکی یکی از راه‌کارهای علم حفاظت حیات‌وحش جهت حمایت تنوع‌زیستی در سیمای سرزمین است. مطالعه و بررسی پیوستگی اکولوژیکی سبب شناسایی مناطقی دارای اولویت جهت حفاظت از وضع موجود پیوستگی و شناسایی قسمت‌هایی که قابلیت تقویت پیوستگی سیمای سرزمین را دارند، خواهد شد. بر اثر رشد و توسعه در مناطق شهری، ساختار زیستگاه‌های بسیاری از جانوران تغییر کرده و زیستگاه‌ها تکه تکه و مجزا شده‌اند. پیوستگی بین زیستگاه‌های شهری برای بقای بسیاری از جانوران حیاتی و در حرکت گونه‌های جانوری از مکانی به مکان دیگر موثر است. حرکت جانوران در سطح شهر سبب جابه‌جایی ژن‌ها و در نتیجه بهبود تنوع زیستی و حمایت از جمعیت‌های جانوری بزرگ‌تر در مقیاس کلان می‌شود. تاکنون، روش‌های متعددی جهت ارزشیابی پیوستگی تدوین شده است. با وجود این، انتخاب مناسب‌ترین روش برای کاربرد در سیمای سرزمین شهری هنوز به‌عنوان یک مساله باقی است.

دکتر حمیدرضا ریحانیان؛ کارشناس حیات وحش و تنوع زیستی